Ánh sáng trong kiến trúc Nhật Bản: Khi bóng tối trở thành yếu tố thiết kế

Trong nhiều không gian hiện đại, ánh sáng thường được sử dụng để làm nổi bật mọi chi tiết. Không gian càng sáng, càng rõ ràng thì càng được xem là tiện nghi và đẹp mắt. Tuy nhiên, tư duy thiết kế của Nhật Bản lại đi theo hướng gần như đối lập: ánh sáng không tồn tại để loại bỏ bóng tối, mà để cùng bóng tối tạo nên chiều sâu cho không gian.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong In Praise of Shadows của Jun’ichirō Tanizaki – tác phẩm kinh điển về mỹ học Nhật Bản. 

Ông từng viết: “Were it not for shadows, there would be no beauty.” (dịch nghĩa: “Chính bóng tối làm nên vẻ đẹp của không gian.” ).

Câu nói ấy phản ánh một tư duy thẩm mỹ rất đặc trưng của Nhật Bản: vẻ đẹp không nằm ở việc phô bày toàn bộ mọi thứ dưới ánh sáng mạnh, mà nằm ở sự chuyển tiếp giữa sáng và tối, giữa phần hiện rõ và phần được giữ lại vừa đủ để con người tự cảm nhận. 

Ánh sáng trong kiến trúc Nhật Bản

Theo Illuminating Engineering Institute of Japan, thiết kế ánh sáng trong kiến trúc Nhật Bản không đơn thuần là tạo đủ độ sáng cho công trình, mà là quá trình sử dụng ánh sáng như một “chất liệu” để hình thành bầu không khí và trải nghiệm không gian.

Chính vì vậy, nhiều công trình Nhật không sử dụng ánh sáng theo hướng đồng đều hoặc trực diện. Điểm đặc biệt nằm ở chỗ người Nhật không cố gắng làm sáng mọi góc của căn phòng. Trong tư duy này, không phải khoảng tối nào cũng cần được loại bỏ. Bởi khi mọi thứ đều hiện ra với cùng một mức độ rõ nét, không gian sẽ trở nên phẳng và mất đi chiều sâu thị giác.

Những khoảng tối vừa đủ thực chất đóng vai trò như “nhịp nghỉ” cho mắt và cảm xúc. Nhờ có bóng đổ, ánh sáng mới trở nên nổi bật hơn; nhờ có vùng tối, con người mới cảm nhận rõ hơn sự thay đổi của ánh sáng trong không gian.

Đây cũng là khác biệt lớn giữa việc “chiếu sáng một căn phòng” và “thiết kế trải nghiệm bằng ánh sáng”.

Khi ánh sáng trở thành cách cảm nhận thời gian

Một trong những đặc trưng nổi bật của không gian Nhật là khả năng kết nối con người với thiên nhiên và dòng chảy thời gian. Điều này được thể hiện rất rõ qua cách xử lý ánh sáng tự nhiên.

Theo nghiên cứu của Dai Nippon Printing, ánh sáng tự nhiên là loại ánh sáng thay đổi theo thời gian trong ngày và theo mùa. Khi được đưa vào công trình một cách có kiểm soát, nó giúp con người cảm nhận được sự chuyển động của môi trường xung quanh.

Thay vì để ánh nắng đi trực tiếp vào không gian sống, người Nhật thường sử dụng các lớp vật liệu trung gian như cửa shoji, rèm hoặc hiên nhà để khuếch tán ánh sáng. Nhờ đó, ánh sáng trở nên dịu hơn và tạo ra sự chuyển tiếp mềm mại giữa bên trong và bên ngoài.

Buổi sáng, ánh sáng thường nhẹ và mỏng. Đến chiều, nắng kéo dài thành những lớp bóng đổ trên nền gỗ hoặc tường giấy. Không gian vì thế thay đổi chậm rãi theo từng thời điểm trong ngày mà không cần quá nhiều tác động nhân tạo.

Chính sự thay đổi tinh tế ấy khiến con người cảm nhận rõ hơn nhịp sống tự nhiên. Ánh sáng không áp đảo thị giác, mà tồn tại như một phần của thời gian, thời tiết và cảm xúc sống hàng ngày.

Bóng tối làm nổi bật vật liệu và chiều sâu không gian

Trong tư duy thiết kế Nhật Bản, bóng tối không đồng nghĩa với sự thiếu sáng. Ngược lại, nó là lớp nền giúp vật liệu bộc lộ rõ chiều sâu và chất cảm tự nhiên. 

Tanizaki cho rằng nhiều vật liệu truyền thống chỉ thực sự đẹp khi xuất hiện trong thứ ánh sáng mờ và có bóng đổ. Những chất liệu như gỗ, giấy washi, đá hay gốm nếu đặt dưới ánh sáng quá mạnh sẽ dễ mất đi độ sâu bề mặt và cảm giác nguyên bản vốn có.

Một hành lang với ánh sáng dịu, một góc tối dưới mái hiên hay bề mặt gỗ nằm trong vùng bóng đổ đều tạo ra cảm giác yên tĩnh rất đặc trưng. Chính những khoảng “không hoàn toàn sáng” ấy lại khiến con người chú ý nhiều hơn đến chất liệu, âm thanh và sự thay đổi nhỏ của không gian.

Khi thị giác không bị lấp đầy bởi quá nhiều ánh sáng, các giác quan khác bắt đầu hoạt động rõ ràng hơn. Con người cảm nhận được độ thô của gỗ, sự phản chiếu nhẹ trên bề mặt giấy hay sự thay đổi rất nhỏ của ánh sáng theo thời gian trong ngày.

Tinh thần này cũng liên hệ chặt chẽ với triết lý Wabi-Sabi – nơi vẻ đẹp nằm ở sự tự nhiên, dấu vết thời gian và những điều chưa hoàn hảo.

Ngày nay, nhiều kiến trúc sư như Tadao Ando hay Kengo Kuma vẫn duy trì cách tiếp cận này trong các công trình đương đại. Thay vì dùng ánh sáng để “lấp đầy” không gian, họ tạo nên sự cân bằng giữa ánh sáng, vật liệu và khoảng tối để mang lại trải nghiệm cảm xúc sâu hơn cho con người.

BeniHOME học hỏi tư duy ánh sáng Nhật Bản như thế nào? 

Ở nhiều công trình, BENIHOME ưu tiên khai thác nguồn sáng tự nhiên theo hướng gián tiếp thay vì đưa ánh sáng mạnh vào toàn bộ căn phòng. Các khoảng đệm, rèm lọc sáng, vật liệu gỗ và bề mặt có độ phản xạ vừa phải được sử dụng để tạo cảm giác mềm mại và ổn định hơn cho không gian sống.

Bên cạnh việc đảm bảo công năng chiếu sáng, hệ thống ánh sáng cũng được tính toán để tạo ra các lớp sáng – tối khác nhau trong không gian. Cách xử lý này giúp không gian có chiều sâu thị giác tự nhiên hơn thay vì tạo cảm giác phẳng và quá sáng.

Đồng thời, việc tiết chế ánh sáng nhân tạo cũng giúp giữ lại chất cảm vật liệu và cảm giác thư giãn cho con người. BENIHOME ưu tiên sự cân bằng giữa ánh sáng, bóng đổ và trải nghiệm sống – đúng với tinh thần thẩm mỹ Nhật Bản.

Lời kết

Ánh sáng trong kiến trúc Nhật Bản không phải là ánh sáng làm lộ rõ mọi thứ. Đó là ánh sáng biết dừng lại đúng lúc để giữ lại chiều sâu cho không gian và cảm xúc cho con người.

Có lẽ vì vậy mà đến hôm nay, In Praise of Shadows vẫn được xem là một trong những tác phẩm quan trọng nhất khi nói về mỹ học không gian của Nhật Bản. Bởi sau cùng, ánh sáng không chỉ giúp con người nhìn thấy nơi mình đang sống mà quyết định cách con người cảm nhận không gian ấy mỗi ngày.

Xem thêm: Sự hình thành kiến trúc Nhật Bản (Phần 1): Đời sống bản địa hình thành triết lý không gian

Xem thêm: BeniHOME và hành trình chia sẻ tư duy thiết kế Nhật Bản

Tổng hợp bởi BENIHOME

Tài liệu tham khảo

Dai Nippon Printing Co., Ltd. (n.d.). Lighting design basics: Natural light and artificial light.

Tanizaki, J. (1977). In praise of shadows (T. J. Harper & E. G. Seidensticker, Trans.). Leete’s Island Books. (Original work published 1933). 

Illuminating Engineering Institute of Japan. (n.d.). What is lighting design?