Gỗ và khả năng điều hòa độ ẩm tự nhiên trong nhà ở
Trong bối cảnh môi trường sống ngày càng chịu tác động từ ô nhiễm và biến đổi khí hậu, chất lượng không khí trong nhà trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và cảm giác sinh hoạt hằng ngày. Tại Nhật Bản – quốc gia có khí hậu ẩm và mưa nhiều – việc kiểm soát độ ẩm trong nhà ở đã được nghiên cứu sâu từ góc độ kiến trúc, vật liệu và y học môi trường. Một trong những giải pháp tự nhiên được đánh giá cao là sử dụng gỗ tự nhiên.
Bài viết dưới đây làm rõ về gỗ và khả năng điều hòa độ ẩm, dựa trên các nghiên cứu và tài liệu chuyên môn từ Nhật Bản, đồng thời cung cấp thông tin có thể ứng dụng thực tế cho nhà ở hiện đại.
Vì sao độ ẩm trong nhà ở lại quan trọng?
Độ ẩm không khí trong nhà ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác thoải mái khi sinh hoạt, sức khỏe hô hấp, làn da cũng như nguy cơ phát sinh nấm mốc và vi khuẩn. Theo Tổng hợp các nghiên cứu y khoa do Condair công bố, độ ẩm tương đối lý tưởng trong không gian sống nên được duy trì trong khoảng 40–60% RH.
Ngưỡng độ ẩm lý tưởng cho sức khỏe con người
Khi độ ẩm xuống quá thấp, niêm mạc mũi và cổ họng dễ bị khô, gây kích ứng và nứt nẻ da (Lubart, 1962). Ngược lại, khi độ ẩm quá cao, khả năng tản nhiệt của cơ thể thông qua bay hơi mồ hôi bị cản trở, làm tăng nguy cơ kiệt sức do nóng hoặc say nắng, đặc biệt trong điều kiện nhiệt độ cao (Cole, 1983).
Hạn chế của các phương pháp kiểm soát độ ẩm hiện nay
Trong thực tế, nhiều gia đình sử dụng máy hút ẩm hoặc máy tạo ẩm để kiểm soát độ ẩm. Tuy nhiên, các thiết bị này điều chỉnh độ ẩm theo cơ chế cưỡng bức và dễ gây khô hoặc ẩm quá mức nếu không kiểm soát tốt. Đây là lý do các nghiên cứu về vật liệu xây dựng tại Nhật Bản đặc biệt chú trọng đến những giải pháp điều hòa độ ẩm thụ động, trong đó gỗ đóng vai trò như một “bộ đệm độ ẩm” tự nhiên.
Gỗ là vật liệu “hút – nhả” độ ẩm tự nhiên
Gỗ có tính hygroscopic – hút ẩm theo môi trường
Gỗ tự nhiên có tính hygroscopic, tức là khả năng hấp thụ và giải phóng hơi ẩm tùy theo độ ẩm của môi trường xung quanh. Cấu trúc của gỗ bao gồm cellulose, hemicellulose và lignin, tạo nên hệ thống mao dẫn và khoảng rỗng siêu nhỏ trong tế bào gỗ.
Nhờ cấu trúc này, khi không khí ẩm, gỗ hấp thụ hơi nước; khi không khí khô, gỗ dần giải phóng lượng ẩm đã tích trữ, giúp cân bằng độ ẩm trong không gian sống.
Hàm lượng nước trong gỗ giúp điều tiết độ ẩm
Theo Know Wooden House của Miyazaki Prefectural Federation of Lumber Cooperatives (Nhật Bản), gỗ khô trong điều kiện sử dụng thông thường vẫn chứa khoảng 12-15% nước tính theo trọng lượng. Khi độ ẩm môi trường tăng cao, hàm lượng nước trong gỗ có thể tăng lên khoảng 30%, và khi không khí trở nên khô hơn, lượng nước này sẽ được giải phóng dần ra môi trường.
Một ví dụ thường được các chuyên gia Nhật Bản đưa ra là các cột gỗ trong nhà truyền thống. Một cột gỗ kích thước khoảng 10,5 × 10,5 cm, dài 3 m, có thể chứa lượng nước tương đương khoảng 3 cốc bia. Lượng nước này không tồn tại ở dạng lỏng có thể nhìn thấy, mà nằm trong cấu trúc tế bào gỗ và tham gia trực tiếp vào quá trình điều hòa độ ẩm không khí.
Minh chứng định lượng về khả năng điều hòa độ ẩm của gỗ
Các nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy khả năng điều tiết độ ẩm của gỗ không chỉ mang tính cảm nhận, mà có thể đo lường bằng các phép tính cụ thể.
Các tính toán đã chỉ ra rằng lượng hơi nước có trong không khí của một căn phòng 8 chiếu tatami (khoảng 13 m²) ở nhiệt độ 25°C và độ ẩm 60% RH tương đương với lượng hơi ẩm mà một tấm ván gỗ dày 4 mm, diện tích 1 m² có thể hấp thụ. Điều này cho thấy chỉ cần một diện tích bề mặt gỗ tương đối nhỏ cũng đã có khả năng tham gia đáng kể vào việc cân bằng độ ẩm trong không gian sống.
Từ đây có thể thấy rằng, ngay cả khi tường, sàn và trần nhà không được hoàn thiện hoàn toàn bằng gỗ, thì các sản phẩm gỗ như đồ nội thất, vách trang trí hay hệ tủ vẫn có thể tận dụng khả năng điều chỉnh độ ẩm tự nhiên của gỗ để cải thiện vi khí hậu trong nhà.
Gỗ giúp giảm biên độ dao động độ ẩm
Các thí nghiệm do Hiệp hội Thiết kế Gỗ Nhật Bản (JWDA) công bố cho thấy, trong cùng điều kiện nhiệt độ và độ ẩm ban đầu, những căn phòng có sử dụng bề mặt gỗ tự nhiên có mức dao động độ ẩm thấp hơn khoảng 20–30% so với phòng sử dụng vật liệu hoàn thiện vô cơ như thạch cao hoặc vinyl.
Đặc biệt, trong điều kiện có người sinh hoạt và ngủ nghỉ – khi hơi thở và mồ hôi làm tăng độ ẩm trong không khí – gỗ có khả năng hấp thụ phần hơi ẩm dư thừa này, giúp độ ẩm trong phòng ổn định hơn theo thời gian. Sự ổn định này mang lại cảm giác dễ chịu và góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài, đặc biệt với người già và trẻ nhỏ.
Gỗ góp phần hạn chế ngưng tụ hơi nước, nấm mốc và vi khuẩn
Nhờ khả năng giữ nhiệt tốt và tốc độ thay đổi nhiệt chậm, gỗ giúp hạn chế hiện tượng ngưng tụ hơi nước trên bề mặt – nguyên nhân phổ biến gây ẩm mốc trong tủ quần áo, ngăn kéo hoặc các vị trí sát tường. Ngay cả khi xảy ra ngưng tụ, gỗ có xu hướng hấp thụ lượng ẩm này, từ đó giảm nguy cơ đọng nước kéo dài so với các vật liệu vô cơ.
Theo phân tích từ Kitoikiru – chuyên trang Nhật Bản về đời sống gắn với gỗ – việc sử dụng gỗ tự nhiên cho sàn, trần hoặc các bề mặt tiếp xúc lớn giúp hạn chế tình trạng ẩm cục bộ, vốn là nguyên nhân phổ biến gây mốc trong nhà ở đô thị.
Giá trị lâu dài của gỗ trong thiết kế nhà ở hiện đại
Khác với các thiết bị điều hòa độ ẩm cơ học, gỗ hoạt động bền bỉ theo thời gian, không tiêu tốn năng lượng và không gây tiếng ồn. Càng sử dụng lâu, gỗ càng thích nghi với môi trường sống, góp phần tạo nên sự ổn định cho không gian nội thất.
Điều này phù hợp với triết lý nhà ở lâu dài của Nhật Bản – nơi vật liệu không chỉ đáp ứng công năng trước mắt mà còn đồng hành cùng sức khỏe người ở trong nhiều năm.
BeniHOME tin rằng việc sử dụng gỗ tự nhiên cho sàn, trần hoặc các bề mặt tiếp xúc lớn không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn là một giải pháp thụ động giúp cải thiện chất lượng không khí trong nhà, giảm phụ thuộc vào máy hút ẩm hay tạo ẩm, đồng thời nâng cao trải nghiệm sống một cách tự nhiên và bền vững.
Xem thêm: Gỗ tự nhiên & sức khỏe: Bí mật từ các nhà nghiên cứ khoa học Nhật Bản (Phần 1)
Xem thêm: Gỗ tự nhiên & sức khỏe: Bí mật từ các nhà nghiên cứ khoa học Nhật Bản (Phần 2)
Tổng hợp bởi BeniHOME
Tài liệu tham khảo
Condair – Optimal Indoor Humidity for Health. https://www.condair.de/en/medical-studies/optimal-indoor-humidity-for-health
Miyazaki Prefectural Federation of Lumber Coooperatives- Know Wooden House. https://miyazaki-mokuzai.or.jp/en/knowoodenhouse_en/
WOODONE – 木と暮らしの関係 (Wood Life). https://www.woodone.co.jp/
Shinrin Ringyou – 木材の調湿性. https://www.shinrin-ringyou.com/mokuzai_jyu/mokuzai_tyoushitu.php#google_vignette
Kitoikiru – 木の調湿効果とは. https://kitoikiru.com/2021/08/03/choushitsu/
Japan Wood Design Association – 木材の吸放湿作用が、室内空間の湿度をある程度一定に保ちます. https://www.jwda.or.jp/wood-design-lib/3894/
